Dóra Ísleifsdóttir

Adam fékk heldur ekki að slaka lengi á í Paradís

Hún var hans betri helmingur og hann hennar. Þau átu af lífsins tré í óleyfi samkvæmt ráðgjöf kaldrifjaðrar nöðru. Líklega hafa þau tekið ráðgjöf nöðrunnar fagnandi uppúr leiðindum. Evu var kennt um glæpinn, eins og gengur, þó Adam færi saddur frá þeim gjörningi eins og hún. Þau örkuðu sneypt af stað útí heiminn og áttu aldrei afturkvæmt og sagan segir að við séum öll af þessu ólukkufólki komin. Fegurðin varð eftir í Paradís hjá boðbera spillingarinnar. Sá stendur þar víst enn vörð um tré þekkingarinnar – eða skyldi það standa eftirlitslaust þessa dagana – og ef svo er gætum við náð okkur í ávöxt eða tvo?

Við reynum sum að rata í aldingarðinn aftur öðru hvoru eða allavega rata í rétta átt. Flestir eltast þó mest við kærleikann og láta hann ráða ferðum sínum og gjörðum í lífinu. Þó eru þeir merkilega margir sem leggja áherslu á að eignast sem mest af litlum miðum, áprentuðum með tölustöfum, líklega í þeirri von að eignast þannig í raun eitt eða fleiri tré. Og þannig lið kærir sig kollótt þó tré lifi ei meir. Tré er jú tré þó pappír sé. Eða hvað?

Tré er líka ævaforn myndlíking fyrir lífið. Darwin notaði þá myndlíkingu til að útskýra þróun tegundanna og sýndi með henni hvernig sumar tegundir lífs visna og deyja en aðrar greinast, vaxa áfram og greinast að nýju og svo koll af kolli. Myndlíkingin sú er líka notuð af vísindamönnum, heimspekingum, listamönnum af öllu tagi, sem og trúarbragðamöngurum til að lýsa uppruna, þróun, vexti, hnignun, endalokum eða endurgerð – endurfæðingu; nýsköpun – þeirri stöðugu og margþráða fléttu sem orðinn er að risastórum sveppi sem við köllum breytingar og hræðumst ef til vill meira en nokkuð annað. Að því er virðist hræðist mannfólkið breytingar meira en óhagganleikann og kyrrstöðuna – hræðist leitina að sannleikanum meira en lygina sjálfa – og ver því svo mikilli orku í að viðhalda því sem hefur runnið sitt skeið. Það kann að vera vegna þess, að sé maðurinn sérlega heppinn lifir hann litlar breytingar. Aðallega sökum þess hve lítinn tíma hann hefur. Það þykir eiginlega sannað að breytingar séu óeðlilegar og afar sjaldgæfar enda hefur maðurinn (blessunarlega) takmarkaða yfirsýn bæði í tíma og rúmi. Þægindahringurinn er þröngur og fyrir utan hann bíður gapandi tómið eftir að gleypa mann og annan. Það er engin raunveruleg ástæða til að gera neitt sem býður hættunni heim. Eða hvað?

Er ekki bara rétt að kalla það óheppni og eiginlega bara óréttlæti að breytingar séu að eiga sér stað núna? „Hægan!“ segjum við öll í kór. Og hugsum „Betra hefði verið að börnin eða barnabörnin lentu í þessu“. Við þyrftum ekkert að vita þar um og gætum notið hnignunarinnar í góðu stuði. Við höfum náttúrulega ekki tíma eða orku til að standa í veseni. Eða hvað?

Gallinn er að hnignun þýðir að meiri orka fer í að viðhalda ástandi en að breyta og skapa. Hnignun, trénun og doðinn sem því fylgir hreinlega öskra á skapandi eyðileggingu og grundvallarbreytingu hluta eða mengis – eitt hefur áhrif á annað og allt myndar eina heild. Nú er hnignunarskeiði að ljúka og kominn tími breytinga, eins og svo oft áður. Það vegna gæti verið ástæða – þó ekki sé önnur en eðlislæg leti og tengdir draumar um þægindi í framtíð – til að grípa tækifærin sem í breytingarskeiðinu felast og nýta þau vel. Gera grundvallarbreytingar á kerfum og kerfum í kerfum.

Orka er lykillinn að framtíðinni og veldisaukning hraðans sem étur hana upp er vandinn. Sá vinnur sem hefur mestu orkuna. Sá vinnur sem fer hraðast yfir. Sá vinnur sem heyrist hæst í. Sá vinnur sem ryður því gamla fyrstur úr vegi og haslar sér völl. Óháð gæðum. Óháð gáfum. Óháð fegurð. Og óháð gæsku. Slík er óvissan að óttinn vill taka öll völd.

Grundvallarbreytingar valda sum sé oftar en ekki ofsahræðslu, sjokki sem hefur lamandi áhrif – en grundvallarbreytingar fela samt í sér heimsins mestu tækifæri. Tækifæri til að breyta til batnaðar, byggja upp og verða að góðu.

Grundvallarbreytingar fela líka í sér stórkostlega hættu á mistökum sem leiða af sér hörmungar þangað til stígandinn nær hámarki, hnignunin endurtekur sig og leiðir aftur til þess að sköpunarkrafturinn nær völdum á ný. Lífið er hringavitleysa. Lífið er leikur.

Fjölbreytileiki, sveigjanleiki og aðlögunarhæfni skipta mestu þegar breytingar verða. Þess vegna er einkennileg og á vissan hátt fyndin tilhneiging þess sjokkeraða og andlega dofna til einsleitni og afturhalds eða endurhvarfs. Grátlega fyndin og óendanlega sorgleg í senn.

Vitleysan lætur ekki að sér hæða. Vitleysuna dreymir um að taka öll völd. En það er ekki öll vitleysan eins og í því liggur bjargræðið. Fjölbreytni er lausnin sem gerir allt mögulegt – sem aftur skýrir vel hversu erfitt hún á uppdráttar – því í fjölbreyttum hópi er líka einhver óþarfi og aðsópslitlir (ráða-)menn treysta sér illa til að leggja fé í sóun enda mistök veikleikamerki eins og allir vita. Mistök gera bara listamenn, börn og aðrir minna þroskaðir menn …

Skapandi eyðilegging er í senn harmsaga og gleðileikur – allt eftir sjónarhorni. Hver sena er léttvæg útaf fyrir sig og oft dapurleg frá senunni séð. Það er ekki fyrr en heildarmyndin skýrist að í ljós kemur að sýningin heldur stöðugt áfram þrátt fyrir að eitthvað hverfi af sviðinu og nýtt taki þess stað.

Sýningin rétt eins og lífið heldur áfram og það er spurningin um að lifa því eins manneskja.